โทร 02-460-9280LINE @nestnursing
ศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ · บ้านพักคนชรา
หน้าหลัก / บทความ / อัมพฤกษ์ อัมพาต ต่างกันอย่างไร อาการเตือนและการดูแล

อัมพฤกษ์ อัมพาต ต่างกันอย่างไร อาการเตือนและการดูแล

อัมพฤกษ์คืออ่อนแรงแต่ยังขยับได้ อัมพาตคือขยับไม่ได้เลย สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือโรคหลอดเลือดสมอง รู้สัญญาณเตือน BE FAST โทร 1669 และเรื่องที่ต้องดูแลระยะยาว

อัมพฤกษ์ อัมพาต ต่างกันอย่างไร อาการเตือนและการดูแล

อัมพฤกษ์ คืออาการที่แขน ขา หรืออวัยวะบางส่วนอ่อนแรง แต่ยังพอขยับได้ ส่วนอัมพาต คืออาการที่อวัยวะส่วนนั้นขยับไม่ได้เลย ทั้งสองคำจึงต่างกันที่ความรุนแรง ไม่ได้เป็นคนละโรค และสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือโรคหลอดเลือดสมอง ถ้าแขนขาอ่อนแรง ปากเบี้ยว หรือพูดไม่ชัดขึ้นมาทันที แม้จะเป็นแค่เล็กน้อย ให้โทร 1669 ทันที เพราะการรักษาที่ช่วยลดความพิการได้ต้องเริ่มภายในไม่กี่ชั่วโมง ส่วนผู้ที่ผ่านระยะวิกฤตมาแล้ว ยังต้องการการดูแลต่อเนื่องอีกหลายเรื่อง ตั้งแต่ป้องกันแผลกดทับ ข้อติด การสำลัก ไปจนถึงสภาพจิตใจ

ข้อสำคัญก่อนอ่านต่อ: บทความนี้เป็นความรู้ทั่วไปสำหรับญาติและผู้ดูแล การวินิจฉัยสาเหตุและการรักษาของผู้ป่วยแต่ละท่านต้องเป็นไปตามแพทย์ที่ดูแล

อัมพฤกษ์ กับ อัมพาต ต่างกันอย่างไร

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานให้ความหมายไว้ชัด คือ อัมพฤกษ์ เป็นอาการที่อวัยวะบางส่วน เช่น แขนขา อ่อนแรง ส่วนอัมพาต เป็นอาการที่อวัยวะบางส่วน เช่น แขนขา ตายไป กระดิกไม่ได้

ศัพท์ทางการแพทย์ก็แยกแบบเดียวกัน ถ้าอ่อนแรงซีกเดียวของร่างกาย การสูญเสียกำลังกล้ามเนื้อเพียงบางส่วนเรียกว่า hemiparesis (ตรงกับอัมพฤกษ์ครึ่งซีก) ส่วนการสูญเสียกำลังทั้งหมดเรียกว่า hemiplegia (ตรงกับอัมพาตครึ่งซีก)

คนไทยมักพูดคู่กันว่า “อัมพฤกษ์ อัมพาต” หมายถึงโรคหลอดเลือดสมอง อาจารย์แพทย์คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาลอธิบายว่า อัมพาตมักเป็นมาก อัมพฤกษ์เป็นน้อยกว่า และเกิดจากโรคหลอดเลือดสมองได้ทั้งคู่

อัมพฤกษ์ อัมพาต
อาการ อ่อนแรง แต่ยังขยับได้บ้าง ขยับส่วนนั้นไม่ได้เลย
ความรุนแรง น้อยกว่า มากกว่า
ภาวะฉุกเฉินหรือไม่ ใช่ ถ้าเกิดขึ้นทันที ใช่ ถ้าเกิดขึ้นทันที

อัมพาตแบ่งตามส่วนของร่างกายที่ได้รับผลกระทบ

  • ครึ่งซีก แขน ขา และบางครั้งใบหน้า อ่อนแรงหรือขยับไม่ได้ซีกเดียว มักเกิดจากความเสียหายของสมอง โดยเฉพาะโรคหลอดเลือดสมอง ผู้ป่วยอาจมีอาการอื่นร่วมด้วย เช่น ชา เดินเซ พูดสับสน
  • ครึ่งล่าง ขาสองข้างขยับไม่ได้ แต่แขนยังใช้งานได้ (paraplegia) มักเกิดจากการบาดเจ็บหรือโรคของไขสันหลัง
  • ทั้งแขนและขา (tetraplegia) แขนได้รับผลกระทบด้วย มักเกิดจากการบาดเจ็บหรือโรคของไขสันหลังเช่นกัน

สาเหตุที่พบบ่อย

1. โรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดของอัมพาตครึ่งซีก เกิดจากหลอดเลือดสมองตีบ อุดตัน หรือแตก ทำให้สมองบางส่วนขาดเลือด ข้อมูลของกรมควบคุมโรคระบุว่า ปี 2567 ไทยมีผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองสะสม 358,062 ราย และเสียชีวิต 39,086 ราย ปัจจัยเสี่ยงสำคัญคือ ความดันโลหิตสูง เบาหวาน ไขมันในเลือดสูง โรคหัวใจ สูบบุหรี่ ดื่มแอลกอฮอล์ น้ำหนักเกิน และขาดการออกกำลังกาย

2. การบาดเจ็บของไขสันหลัง ตามข้อมูลขององค์การอนามัยโลก สาเหตุหลักคือการพลัดตกหกล้มและอุบัติเหตุจราจร นอกจากนี้ไขสันหลังยังเสียหายได้จากสาเหตุที่ไม่ใช่อุบัติเหตุ เช่น เนื้องอก การติดเชื้อ หรือความเสื่อม

3. สาเหตุอื่น เช่น การบาดเจ็บที่ศีรษะ เนื้องอกในสมอง และการติดเชื้อของสมองหรือเยื่อหุ้มสมอง

สัญญาณเตือนโรคหลอดเลือดสมอง จำ BE FAST แล้วโทร 1669

ลักษณะสำคัญของโรคหลอดเลือดสมอง คืออาการ เกิดขึ้นทันทีทันใด ภายในเป็นนาทีหรือชั่วโมง ไม่ได้ค่อยเป็นค่อยไปเป็นวันหรือเป็นเดือน กรมควบคุมโรคแนะนำให้สังเกตด้วยหลัก BE FAST

  • B (Balance) เวียนศีรษะ ทรงตัวไม่ได้ขึ้นมาทันที
  • E (Eye) มองเห็นภาพซ้อน หรือมองไม่ชัด
  • F (Face) หน้าเบี้ยว ปากเบี้ยว มุมปากตก
  • A (Arm) แขนขาอ่อนแรงหรือชาครึ่งซีกแบบเฉียบพลัน
  • S (Speech) พูดไม่ชัด พูดลำบาก
  • T (Time) มีอาการข้อใดข้อหนึ่ง ให้รีบโทร 1669 และนำผู้ป่วยส่งโรงพยาบาลโดยเร็ว

ทำไมต้องรีบ กรมการแพทย์อธิบายว่า สมองที่ขาดเลือดเพียง 1 นาที จะมีเซลล์สมองตายราว 1 ล้านเซลล์ ผู้ป่วยหลอดเลือดสมองอุดตันที่มาถึงโรงพยาบาลภายใน 4 ชั่วโมงครึ่งหลังเริ่มมีอาการ อาจได้รับยาละลายลิ่มเลือด และบางรายอาจได้รับการรักษาผ่านสายสวนหลอดเลือด ยิ่งรักษาช้า ความพิการที่หลงเหลือยิ่งมาก

สิ่งที่ญาติควรทำ คือ อย่ารอดูอาการ โทร 1669 ซึ่งให้บริการฟรีตลอด 24 ชั่วโมง และบอกเจ้าหน้าที่ว่าเห็นผู้ป่วยเป็นปกติครั้งสุดท้ายเมื่อไร ส่วนการรักษาเป็นเรื่องที่แพทย์ตัดสินใจหลังตรวจที่โรงพยาบาล

หลังพ้นระยะวิกฤต ฟื้นได้แค่ไหน

อัมพฤกษ์ อัมพาตมีหลายระดับ ผู้ที่เป็นน้อยอาจกลับมาเดินได้เหมือนเดิม ส่วนผู้ที่เป็นมาก แขนขาข้างที่อ่อนแรงอาจไม่กลับมาเป็นปกติทั้งหมด เป้าหมายจึงเป็นการฝึกให้ช่วยเหลือตัวเองได้มากที่สุด เช่น ใช้มืออีกข้างตักข้าว แปรงฟันแทน และผู้ที่เคยเป็นโรคหลอดเลือดสมองแล้ว เสี่ยงเป็นซ้ำ จึงต้องรักษาและคุมปัจจัยเสี่ยงต่อเนื่อง

ช่วงเวลาและขั้นตอนการฟื้นฟูอ่านได้ในฟื้นฟูผู้ป่วยหลอดเลือดสมอง (Stroke) ต้องเริ่มเมื่อไหร่

เรื่องที่ต้องดูแลระยะยาวในผู้ป่วยอัมพฤกษ์ อัมพาต

ประเมินก่อนว่าผู้ป่วยพึ่งพาคนอื่นมากแค่ไหน ใช้แบบทดสอบความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน (Barthel ADL) เป็นจุดเริ่มต้นได้ ยิ่งพึ่งพามาก เรื่องต่อไปนี้ยิ่งต้องเฝ้าระวัง

1. แผลกดทับ ผู้ที่พลิกตัวเองไม่ได้เสี่ยงเกิดแผลกดทับและติดเชื้อตามมา คำแนะนำพื้นฐานคือช่วยพลิกตัวทุก 2 ชั่วโมง อ่านวิธีป้องกันในแผลกดทับในผู้ป่วยติดเตียง ป้องกันและสังเกตอย่างไร

2. ข้อติดและกล้ามเนื้อเกร็ง แขนขาข้างที่อ่อนแรงมักเกร็ง และข้ออาจติดแข็ง แนวทางของ NICE แนะนำให้ยืดเหยียดแขนขาข้างที่เกร็ง และใช้เฝือกพยุงข้อมือในบางราย โดยให้ผู้ที่ผ่านการฝึกเป็นผู้ใส่ ผู้ที่แขนอ่อนแรงยังเสี่ยงปวดไหล่ จึงต้องระวังการจัดท่าและการเคลื่อนย้าย

3. กลืนลำบากและการสำลัก ผู้ป่วยหลอดเลือดสมองบางรายกลืนลำบาก แนวทางของ NICE ให้ประเมินการกลืนโดยผู้ที่ผ่านการฝึกก่อนให้อาหาร น้ำ หรือยาทางปาก และปรับลักษณะอาหารให้กลืนได้โดยไม่สำลัก เพื่อป้องกันปอดอักเสบจากการสำลัก การดูแลช่องปากให้สะอาดก็ช่วยได้ ผู้ที่กลืนไม่ได้เลยอาจต้องให้อาหารทางสายยาง

4. ปัสสาวะ ผู้ป่วยที่นอนนานเสี่ยงติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ และบางรายกลั้นปัสสาวะไม่อยู่ บางรายต้องคาสายสวน ซึ่งต้องดูแลตามหลักในสายสวนปัสสาวะ ดูแลอย่างไร

5. หกล้ม ผู้ที่เริ่มลุกยืนได้แต่ขายังอ่อนแรงหรือทรงตัวไม่ดี เสี่ยงหกล้มซ้ำ ๆ NICE จัดเป็นภาวะแทรกซ้อนที่ญาติควรรู้จัก ควรมีคนช่วยตอนลุกจากเตียง เข้าห้องน้ำ และเดิน

6. ภาวะซึมเศร้า พบได้บ่อย งานทบทวนวรรณกรรมที่รวมผู้ป่วยกว่า 25,000 คน พบว่าราวหนึ่งในสามมีภาวะซึมเศร้าหลังเป็นโรคหลอดเลือดสมอง ถ้าใจไม่ไหว ร่างกายที่แข็งแรงขึ้นแล้วก็อาจทรุดลงได้ การให้ผู้ป่วยได้ทำสิ่งที่ยังทำเองได้ และมีคนพูดคุยใกล้ชิด จึงเป็นส่วนสำคัญของการดูแล

7. ภาระของผู้ดูแล งานดูแลผู้ป่วยอัมพาตต้องทำทั้งวันทั้งคืน และอาจยาวนาน NICE แนะนำให้สอนญาติที่พร้อมดูแลเรื่องการเคลื่อนย้ายและการช่วยแต่งตัว ผู้ดูแลลองเช็กตัวเองได้ด้วยแบบทดสอบภาระของผู้ดูแล

ดูแลที่บ้าน หรือฝากศูนย์ดูแล

ไม่มีคำตอบเดียวที่ถูกสำหรับทุกบ้าน ลองถามตัวเองตามนี้

  • ผู้ป่วยพึ่งพาแค่ไหน อัมพฤกษ์ที่ยังเดินได้โดยมีคนพยุง กับอัมพาตที่ต้องพลิกตัวทุก 2 ชั่วโมง ใช้แรงคนต่างกันมาก
  • มีคนช่วยกันดูแลกี่คน การพลิกตัวและเคลื่อนย้ายผู้ใหญ่ที่ขยับเองไม่ได้ คนเดียวทำได้ยากและเสี่ยงบาดเจ็บทั้งสองฝ่าย
  • มีงานดูแลเฉพาะไหม เช่น ให้อาหารทางสายยาง ดูดเสมหะ คาสายสวนปัสสาวะ
  • บ้านพร้อมไหม ห้องนอนชั้นล่าง ราวจับในห้องน้ำ เตียงปรับระดับได้
  • ผู้ดูแลยังไหวไหม ถ้าเริ่มนอนไม่พอ เครียด หรือป่วยเอง เป็นสัญญาณว่าควรหาคนช่วย

ถ้าเลือกศูนย์ดูแล ควรถามว่ารับผู้ป่วยระดับนี้ไหม กายภาพบำบัดรวมในค่าบริการหรือไม่ และถ้าอาการเปลี่ยนแปลง ศูนย์ส่งต่อโรงพยาบาลและแจ้งญาติอย่างไร

ผู้ป่วยอัมพฤกษ์ อัมพาตที่ Nest Nursing Home

Nest Nursing Home รับดูแลผู้ป่วยอัมพฤกษ์ อัมพาต และผู้ป่วยติดเตียง ทั้งสาขาปุณณวิถี และสาขาบางปู กายภาพบำบัดพื้นฐานรวมอยู่ในค่าบริการ ทั้งสองสาขามีราวฝึกเดิน และวางแผนการดูแลเฉพาะบุคคลตามบริการของเรา เช่น ป้องกันข้อติด ฝึกเคลื่อนย้าย ฝึกเดินและการทรงตัว ฝึกกลืน และฝึกกล้ามเนื้อมือ

ผู้ป่วยที่ต้องให้อาหารทางสายยาง คาสายสวนปัสสาวะ หรือดูดเสมหะ ศูนย์ดูแลได้ โดยคิดค่าบริการเพิ่มตามการใช้จริง สอบถามและนัดประเมินอาการก่อนเข้าพักได้ที่ โทร 02-460-9280 หรือ LINE @nestnursing ทุกวัน 9.00 - 17.00 น.

คำถามที่พบบ่อย

อัมพฤกษ์กับอัมพาต อันไหนหนักกว่า อัมพาตหนักกว่า เพราะขยับส่วนนั้นไม่ได้เลย ส่วนอัมพฤกษ์ยังพอขยับได้แต่อ่อนแรง ทั้งสองแบบถ้าเกิดขึ้นทันทีถือเป็นเหตุฉุกเฉินเท่ากัน

อัมพฤกษ์ อัมพาต รักษาหายไหม ขึ้นกับสาเหตุ ความรุนแรง และความเร็วในการรักษา ผู้ที่เป็นน้อยและได้รับการรักษาเร็วอาจกลับมาใช้ชีวิตได้ใกล้เคียงเดิม ผู้ที่เป็นมากอาจมีความพิการหลงเหลือ แต่การฟื้นฟูช่วยให้ช่วยเหลือตัวเองได้มากขึ้น

แขนอ่อนแรงแป๊บเดียวแล้วหาย ต้องไปโรงพยาบาลไหม ควรไป อาการที่เกิดขึ้นทันทีตามหลัก BE FAST ต้องให้แพทย์ประเมิน อย่ารอดูอาการที่บ้าน โทร 1669 ได้ตลอด 24 ชั่วโมง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

ท่านช่วยเหลือตัวเองได้แค่ไหน?
แบบทดสอบมาตรฐาน 10 ข้อ ญาติตอบแทนได้ใน 3 นาที รู้ผลทันที

ทำแบบทดสอบฟรี

ปรึกษาเรื่องการดูแลผู้สูงอายุ

ทีมแพทย์และผู้เชี่ยวชาญพร้อมให้คำแนะนำ จันทร์ - อาทิตย์ 9.00 - 17.00

โทร 02-460-9280ติดต่อเรา
โทร 02-460-9280LINE @nestnursing