แผลกดทับในผู้ป่วยติดเตียง ป้องกันและสังเกตอย่างไร
แผลกดทับเกิดเร็วกว่าที่คิดและรักษายาก รู้จุดเสี่ยง วิธีพลิกตัว ดูแลผิว แยกแผลระยะ 1-4 และสัญญาณที่ต้องรีบพบแพทย์ สรุปโดยทีมพยาบาลที่ดูแลผู้ป่วยติดเตียง
แผลกดทับป้องกันได้ ถ้าผู้ป่วยติดเตียงถูกพลิกตัวอย่างน้อยทุก 2 ชั่วโมงหรือตามที่แพทย์กำหนด ผิวสะอาดแห้ง ได้รับอาหารเพียงพอ และมีคนตรวจดูจุดเสี่ยงทุกวัน แต่เมื่อเกิดขึ้นแล้ว แผลกดทับรักษายากมาก อาจใช้เวลาหลายเดือนและติดเชื้อรุนแรงได้ บทความนี้สรุปสิ่งที่ครอบครัวควรรู้ ตั้งแต่จุดที่ต้องจับตา วิธีป้องกันที่ทำได้จริงที่บ้าน การแยกระยะของแผล และจุดที่ต้องหยุดดูแลเองแล้วพบแพทย์
แผลกดทับคืออะไร เกิดขึ้นเร็วแค่ไหน
แผลกดทับเกิดเมื่อผิวหนังและเนื้อเยื่อใต้ผิวถูกกดทับระหว่างกระดูกกับที่นอนหรือเก้าอี้เป็นเวลานาน เลือดไปเลี้ยงบริเวณนั้นไม่ได้ เนื้อเยื่อจึงเริ่มตาย ในผู้ป่วยที่ขยับตัวเองไม่ได้ ผิวบาง หรือขาดสารอาหาร ผิวอาจเริ่มแดงและกดแล้วไม่หายแดงได้ภายในไม่กี่ชั่วโมงของการนอนท่าเดิม และลุกลามเป็นแผลลึกได้ในเวลาไม่กี่วัน
จุดเสี่ยงที่พบบ่อยที่สุดคือบริเวณที่กระดูกอยู่ใกล้ผิว
- ก้นกบและกระดูกก้น (พบมากที่สุด โดยเฉพาะผู้ที่นอนหงายหรือนั่งนาน)
- สะโพกด้านข้าง (ผู้ที่นอนตะแคง)
- ส้นเท้าและตาตุ่ม
- สะบัก ข้อศอก ท้ายทอย และใบหู
ใครเสี่ยงเป็นพิเศษ
- ผู้ป่วยติดเตียงที่พลิกตัวเองไม่ได้ เช่น หลังโรคหลอดเลือดสมอง หรือผู้ป่วยระยะท้าย
- ผู้ที่กลั้นปัสสาวะหรืออุจจาระไม่ได้ ผิวเปียกชื้นบ่อย
- ผู้ที่รับประทานอาหารได้น้อย น้ำหนักลด หรือมีภาวะขาดโปรตีน
- ผู้ป่วยเบาหวานหรือมีปัญหาการไหลเวียนเลือด แผลหายช้ากว่าปกติ
- ผู้ที่รับรู้ความเจ็บลดลง จึงไม่ขยับหนีจุดที่ถูกกด
ป้องกันอย่างไร 5 เรื่องที่ต้องทำทุกวัน
- พลิกตัวอย่างน้อยทุก 2 ชั่วโมง หรือถี่กว่านั้นตามที่แพทย์หรือพยาบาลกำหนด ผู้ป่วยแต่ละรายเสี่ยงไม่เท่ากัน สลับท่านอนหงาย ตะแคงซ้าย ตะแคงขวา ใช้หมอนรองหลังและระหว่างเข่า เวลานอนตะแคงให้เอียงประมาณ 30 องศา ไม่ตะแคงตั้งฉากจนน้ำหนักลงที่สะโพกเต็ม ๆ และยกส้นเท้าให้ลอยจากที่นอนด้วยหมอนรองใต้น่อง
- ยกอย่าลาก เวลาเลื่อนตัวผู้ป่วยให้ใช้ผ้ารองยก 2 คน การลากตัวบนที่นอนทำให้ผิวถลอกและเป็นจุดเริ่มของแผล
- ผิวสะอาดและแห้ง เปลี่ยนผ้าอ้อมทันทีที่เปียก ล้างด้วยน้ำอุ่นและซับให้แห้ง ทาครีมปกป้องผิวบริเวณที่สัมผัสปัสสาวะ หลีกเลี่ยงการนวดแรง ๆ บนปุ่มกระดูกเพราะยิ่งทำร้ายเนื้อเยื่อ
- อาหารและน้ำเพียงพอ โปรตีนคือวัตถุดิบซ่อมผิว ผู้ป่วยที่ทานได้น้อยควรปรึกษาแพทย์เรื่องอาหารเสริม ข้อควรระวังเรื่องการให้อาหารอ่านได้ในการให้อาหารทางสายยางที่บ้าน
- ตรวจผิวทุกวัน ตอนเปลี่ยนผ้าอ้อมหรืออาบน้ำ ไล่ดูจุดเสี่ยงทุกจุด ถ้าเจอรอยแดง ให้ใช้นิ้วกดเบา ๆ ผิวปกติจะซีดลงชั่วครู่แล้วกลับมาแดง แต่ถ้ากดแล้วยังแดงเท่าเดิม นั่นคือสัญญาณแรกของแผลกดทับ
ที่นอนลมแบบสลับลอน (alternating pressure mattress) ช่วยกระจายแรงกดได้ดีและคุ้มค่าสำหรับผู้ป่วยที่พลิกตัวเองไม่ได้เลย แต่ไม่ได้แทนการพลิกตัว ยังต้องพลิกตามเวลาเช่นเดิม
แผลกดทับมี 4 ระยะ สังเกตอย่างไร
ระยะ 1 ผิวยังไม่เปิด แต่มีรอยแดงที่กดแล้วไม่หายแดง ในผู้ที่ผิวคล้ำอาจเห็นเป็นสีม่วงหรือคล้ำกว่ารอบ ๆ สัมผัสอาจอุ่นหรือแข็งกว่าปกติ นี่คือจุดที่ยังกลับมาปกติได้ถ้าเลิกกดทับทันที
ระยะ 2 ผิวหนังชั้นบนหลุดลอก เห็นเป็นแผลตื้น ก้นแผลสีชมพูแดง หรือเป็นตุ่มน้ำใส
ระยะ 3 แผลลึกถึงชั้นไขมันใต้ผิวหนัง อาจเห็นเป็นหลุม มีเนื้อตายสีเหลืองปกคลุมบางส่วน
ระยะ 4 แผลลึกถึงกล้ามเนื้อ เอ็น หรือกระดูก เสี่ยงติดเชื้อในกระดูกและกระแสเลือด
นอกจากนี้ยังมีแผลที่มองไม่เห็นความลึกเพราะถูกเนื้อตายสีดำหรือเหลืองปิดอยู่ทั้งแผล กลุ่มนี้ต้องให้แพทย์ประเมินเสมอ
ระยะไหนดูแลเองได้ ระยะไหนต้องพบแพทย์
ระยะ 1 ดูแลเองได้ที่บ้าน เลิกกดทับจุดนั้นทันที พลิกตัวถี่ขึ้น รักษาผิวให้แห้งสะอาด และเฝ้าดูทุกวัน ถ้ารอยแดงยังไม่หายภายใน 24 ชั่วโมงหลังเลิกกดทับ หรือมีตุ่มน้ำ ผิวลอก ควรปรึกษาพยาบาลหรือแพทย์ทันที
ตั้งแต่ระยะ 2 ขึ้นไป ควรให้บุคลากรทางการแพทย์ประเมินและวางแผนการทำแผล เพราะชนิดของวัสดุปิดแผลและความถี่ในการทำแผลต่างกันตามลักษณะแผล การใช้ยาหรือวัสดุผิดชนิดอาจทำให้แผลแย่ลง
รีบพบแพทย์ทันที เมื่อพบข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้
- แผลมีหนอง กลิ่นเหม็น หรือขอบแผลแดงบวมร้อนลามออก
- ผู้ป่วยมีไข้ ซึมลง หรือกินได้น้อยลงผิดปกติ
- แผลลึกขึ้นหรือกว้างขึ้นทั้งที่ทำแผลตามคำแนะนำแล้ว
- เห็นเนื้อสีดำหรือมีกระดูกโผล่
สิ่งที่ครอบครัวมักเข้าใจผิด
- “ทาแป้งให้แห้ง” แป้งจับตัวกับเหงื่อและปัสสาวะกลายเป็นก้อนเสียดสีผิว ควรใช้ครีมปกป้องผิวที่ออกแบบสำหรับผู้ป่วยแทน
- “ใช้ห่วงยางรองก้น” ห่วงยางกดรอบ ๆ แผลจนเลือดไปเลี้ยงกลางวงยิ่งน้อยลง ไม่แนะนำ
- “แผลเล็กนิดเดียว รอดูก่อน” แผลกดทับบางชนิดเริ่มจากเนื้อเยื่อชั้นลึกเสียหายก่อนแล้วค่อยปรากฏที่ผิว ขนาดที่เห็นบนผิวจึงอาจเล็กกว่าความเสียหายจริง
เมื่อการดูแลที่บ้านไม่พอ
การพลิกตัวทุก 2 ชั่วโมงตลอด 24 ชั่วโมง คือคืนละ 4 ครั้งไม่มีวันหยุด ครอบครัวที่ดูแลกันเองมักทำได้ดีในเดือนแรก แล้วค่อย ๆ ไม่ไหวโดยไม่มีใครผิด ที่ Nest Nursing Home ผู้ป่วยติดเตียงทุกท่านมีตารางพลิกตัวที่พยาบาลบันทึกทุกรอบ ตรวจผิวทุกวัน มีแพทย์ประจำทีมประเมินแผลและสั่งการทำแผล และมีนักกายภาพบำบัดช่วยขยับข้อต่อเพื่อลดจุดกดทับ ดูบริการดูแลผู้ป่วยติดเตียงและหัตถการทั้งหมด
อ่านเพิ่มเติม: 5 สิ่งที่ต้องระวังในการดูแลผู้ป่วยติดเตียง และปัญหาที่พบบ่อยเมื่อต้องดูแลผู้ป่วยติดเตียง
แหล่งข้อมูลอ้างอิง: สถาบันเวชศาสตร์สมเด็จพระสังฆราชญาณสังวรเพื่อผู้สูงอายุ กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข และแนวทางการจัดระยะแผลกดทับของ National Pressure Injury Advisory Panel (NPIAP)
ปรึกษาเรื่องแผลกดทับได้ฟรี
ถ้าคนที่บ้านเริ่มมีรอยแดงหรือแผลแล้วไม่แน่ใจว่าต้องทำอย่างไร ทีมพยาบาลของ Nest Nursing Home รับปรึกษาเบื้องต้นไม่มีค่าใช้จ่าย โทร 064-645-5045 หรือ LINE @nestnursing ทุกวัน 9.00 - 17.00 น. ทั้งสาขาปุณณวิถีและสาขาบางปู สมุทรปราการ