ผู้สูงอายุเบื่ออาหาร เกิดจากอะไร ญาติช่วยอย่างไรได้บ้าง
ผู้สูงอายุเบื่ออาหารมักมีสาเหตุที่แก้ได้ เช่น ฟัน การกลืน ยา ความเหงา หรือโรคประจำตัว สรุปอาการที่ต้องพบแพทย์ วิธีช่วยให้ทานได้มากขึ้น และเรื่องอาหารเสริม
ผู้สูงอายุเบื่ออาหารไม่ใช่เรื่องที่ต้องปล่อยไปตามวัย มักมีสาเหตุที่หาเจอและแก้ได้ เช่น ปัญหาฟันหรือฟันปลอม กลืนลำบาก ยาที่ทานประจำ ภาวะซึมเศร้าหรือความเหงา และโรคประจำตัว ญาติควรสังเกตว่าท่านทานได้น้อยลงแค่ไหน ถ้าน้ำหนักลดเองโดยไม่ได้ตั้งใจ กลืนแล้วสำลักบ่อย หรือแทบไม่ยอมทานอาหารและน้ำ ควรพาไปพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุ
ข้อสำคัญก่อนอ่านต่อ: บทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป ผู้ที่มีโรคประจำตัว เช่น เบาหวาน โรคไต โรคหัวใจ หรือแพทย์สั่งจำกัดอาหารหรือน้ำ ควรปรับอาหารตามคำแนะนำของแพทย์หรือนักกำหนดอาหาร
ทำไมผู้สูงอายุเบื่ออาหารง่ายกว่าวัยอื่น
ทางการแพทย์เรียกภาวะนี้ว่า anorexia of aging งานทบทวนวรรณกรรมระบุว่าไม่ได้เกิดกับทุกคนเมื่ออายุมากขึ้น แต่ร่างกายที่เปลี่ยนไปตามวัยทำให้เกิดได้ง่ายขึ้น ข้อมูลจากคลินิกผู้สูงอายุ ศิริราช ระบุว่าผู้สูงอายุไทยมีภาวะขาดสารอาหารราวร้อยละ 5–10 และเสี่ยงต่อการขาดสารอาหารถึงร้อยละ 42.6
ผลที่ตามมาไม่ได้มีแค่ผอมลง เมื่อได้โปรตีนและพลังงานไม่พอ กล้ามเนื้อจะลีบและอ่อนแรง ช่วยเหลือตัวเองได้น้อยลง งานวิจัยยังพบว่าการเบื่ออาหารร่วมกับน้ำหนักลดโดยไม่ได้ตั้งใจ สัมพันธ์กับความเสี่ยงเสียชีวิตที่สูงขึ้น
สาเหตุที่พบบ่อยของการเบื่ออาหารในผู้สูงอายุ
ร่างกายเปลี่ยนไปตามวัย
การรับรสและกลิ่นลดลงตามอายุ อาหารที่เคยชอบจึงไม่น่าทานเหมือนเดิม และกระเพาะอาหารมักทำให้รู้สึกอิ่มเร็วและอิ่มนานกว่าเดิม
ปัญหาฟันและช่องปาก
ฟันหลุด ฟันหัก ไม่ได้ใส่ฟันปลอม หรือฟันปลอมหลวมจนเจ็บ ทำให้เคี้ยวไม่ละเอียด ส่วนปากแห้ง เหงือกอักเสบ หรือแผลในปากก็ทำให้ไม่อยากทานได้เช่นกัน
กลืนลำบาก
ผู้สูงอายุบางท่านกลืนลำบาก สำลักอาหารหรือน้ำบ่อย ๆ พบได้มากขึ้นในผู้ที่เป็นโรคหลอดเลือดสมอง พาร์กินสัน หรือภาวะสมองเสื่อม การสำลักซ้ำ ๆ ยังเสี่ยงต่อปอดอักเสบด้วย
ยาที่ทานประจำ
ยาบางตัวทำให้ปากแห้ง รับรสเปลี่ยน คลื่นไส้ หรือง่วงซึม ยิ่งทานยาหลายตัวพร้อมกันยิ่งเสี่ยง ญาติไม่ควรหยุดยาเอง แต่ควรนำยาทั้งหมด รวมถึงสมุนไพร ไปให้แพทย์หรือเภสัชกรทบทวน
ภาวะซึมเศร้า ความเครียด และความเหงา
ภาวะซึมเศร้าพบบ่อยในผู้สูงอายุ และผู้สูงอายุที่ซึมเศร้ามักเบื่ออาหารและน้ำหนักลดมากกว่าผู้ป่วยวัยหนุ่มสาว ส่วนผู้ที่อยู่คนเดียวหรือต้องทานข้าวคนเดียวทุกมื้อ ก็มักทานได้น้อยลง
ภาวะสมองเสื่อม
ผู้ที่มีภาวะสมองเสื่อมมักทานได้น้อยลง โดยเฉพาะเมื่อโรคดำเนินไปมากขึ้น บางรายกลืนลำบาก และหลายรายต้องมีคนคอยเตือน จัดท่านั่ง หรือช่วยป้อนในแต่ละมื้อ อ่านเพิ่มเติมในดูแลผู้ป่วยอัลไซเมอร์ที่บ้าน หรือเข้าศูนย์ดูแลดี?
ท้องผูกและโรคประจำตัว
ท้องผูก กระเพาะอักเสบ และโรคระบบทางเดินอาหารอื่น ๆ ทำให้ทานได้น้อยลง ส่วนการติดเชื้อ โรคหัวใจล้มเหลว โรคปอดเรื้อรัง ไทรอยด์ผิดปกติ หรือโรคมะเร็ง ก็ทำให้เบื่ออาหารได้
อาการแบบไหนต้องพาไปพบแพทย์
- น้ำหนักลดเองโดยไม่ได้ตั้งใจ องค์การอนามัยโลกใช้ 2 คำถามคัดกรอง คือ น้ำหนักลดมากกว่า 3 กิโลกรัมใน 3 เดือนโดยไม่ได้ตั้งใจ และเบื่ออาหาร ถ้าใช่ข้อใดข้อหนึ่ง ควรได้รับการประเมินภาวะโภชนาการต่อ
- แทบไม่ยอมทานอาหารหรือดื่มน้ำ ติดต่อกันหลายวัน
- กลืนลำบาก ไอหรือสำลักขณะทานหรือดื่มบ่อย ๆ หรือเจ็บในปากจนเคี้ยวกลืนไม่ได้
- สัญญาณขาดน้ำ เช่น ปัสสาวะน้อยลงมาก ปากและลิ้นแห้ง อ่อนเพลีย เวียนศีรษะ ท้องผูก หรือซึมลง สับสนกว่าเดิม ผู้สูงอายุอาจไม่มีอาการชัดเจน ถ้าสงสัยควรให้แพทย์ประเมิน
- เบื่ออาหารร่วมกับอาการอื่น เช่น มีไข้ อาเจียนหรือท้องเสียไม่หยุด หรือดูซึมเศร้า หมดแรง ไม่อยากทำอะไร
ญาติช่วยให้ผู้สูงอายุทานได้มากขึ้นอย่างไร
- แบ่งเป็นมื้อเล็กหลายมื้อ เพราะผู้สูงอายุอิ่มเร็ว
- ทำให้ทุกคำมีคุณค่า เน้นโปรตีนที่เคี้ยวง่าย เช่น ปลา ไข่ เต้าหู้ นม (ศิริราชแนะนำโปรตีนวันละ 1.0–1.2 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม) และเพิ่มพลังงานในอาหารที่ทานอยู่แล้ว เช่น ใส่ไข่ในโจ๊ก ผู้ที่มีโรคไตหรือเบาหวานควรถามแพทย์ก่อน
- อย่าเพิ่งเข้มงวดเรื่องอาหารโดยไม่จำเป็น แนวทางของสมาคมโภชนาการคลินิกยุโรป (ESPEN) ระบุว่าการจำกัดอาหารที่ทำให้ทานได้น้อยลงอาจเป็นผลเสีย ถ้าแพทย์ไม่ได้สั่งงด ให้ท่านได้ทานของที่ชอบบ้าง
- ปรับเนื้ออาหารให้เหมาะกับการเคี้ยวกลืน หั่นชิ้นเล็ก ทำให้นิ่มและชุ่มน้ำ แต่ถ้าสำลักบ่อย ควรให้แพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญด้านการกลืนประเมินก่อนว่าเนื้ออาหารแบบไหนปลอดภัย ผู้ที่กลืนลำบากมักต้องเลี่ยงอาหารที่มีน้ำปนชิ้น เช่น แกงจืดที่มีชิ้นผัก
- ทานด้วยกัน การมีคนทานข้าวด้วยช่วยให้ทานได้มากขึ้นและเหงาน้อยลง ถ้าลูกหลานไม่ได้อยู่ทุกมื้อ ให้ผู้ดูแลนั่งทานพร้อมท่าน จัดท่านั่งให้ตัวตรง และไม่เร่ง
- ดูแลช่องปาก แปรงฟันวันละ 2 ครั้งด้วยยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ ดูแลความสะอาดฟันปลอม และพบทันตแพทย์ทุก 6 เดือนหรือเมื่อฟันปลอมหลวม
- ให้ดื่มน้ำสม่ำเสมอ ผู้สูงอายุกระหายน้ำน้อยลง ควรวางน้ำไว้ใกล้มือ องค์การอนามัยโลกแนะนำราววันละ 1.6–2 ลิตร (6–8 แก้ว) รวมน้ำซุป สำหรับผู้ที่ไม่ต้องจำกัดน้ำ
- จดสิ่งที่ทานและชั่งน้ำหนัก จดคร่าว ๆ ว่าแต่ละมื้อทานได้เท่าไร และชั่งน้ำหนักเป็นประจำ ช่วยให้แพทย์ประเมินได้ง่ายขึ้น
อาหารเสริมผู้สูงอายุเบื่ออาหาร ควรใช้ไหม
คนค้นหาคำนี้กันมาก แต่ก่อนซื้อควรรู้หลักการ
- อาหารปกติมาก่อนเสมอ องค์การอนามัยโลกให้ลองปรับอาหารและเพิ่มมื้อก่อน อาหารทางการแพทย์แบบชงดื่มใช้เมื่อปรับแล้วยังทานได้ไม่พอ
- ใช้เสริม ไม่ใช่ใช้แทนข้าว ควรดื่มระหว่างมื้อ และติดตามน้ำหนักควบคู่ไปด้วย
- ชนิดและปริมาณควรให้แพทย์หรือนักกำหนดอาหารแนะนำ โดยเฉพาะผู้ที่เป็นเบาหวานหรือโรคไต
- อาหารเสริมไม่ได้แก้สาเหตุของการเบื่ออาหาร ถ้าสาเหตุคือฟัน ยา หรือภาวะซึมเศร้า ต้องแก้ที่ต้นเหตุ ส่วนยาเจริญอาหาร งานทบทวนวรรณกรรมระบุว่ายังไม่มีตัวใดแนะนำให้ใช้เป็นประจำ จึงไม่ควรซื้อผลิตภัณฑ์ที่อ้างว่าช่วยให้อยากอาหารมาให้ท่านทานเอง
มีแบบคัดกรองภาวะโภชนาการไหม
มี เครื่องมือที่ใช้กันแพร่หลายคือ Mini Nutritional Assessment (MNA) สำหรับผู้สูงอายุ 65 ปีขึ้นไป ฉบับย่อมี 6 ข้อ ครอบคลุมการทานที่ลดลง น้ำหนักที่ลดลง การเคลื่อนไหว ความเจ็บป่วยหรือความเครียดเมื่อเร็ว ๆ นี้ ความจำหรืออารมณ์ และดัชนีมวลกายหรือเส้นรอบน่อง ผลแบ่งเป็นปกติ เสี่ยงขาดสารอาหาร หรือขาดสารอาหารแล้ว
แบบคัดกรองนี้มีลิขสิทธิ์ และยังไม่มีฉบับประเมินตัวเองภาษาไทยบนเว็บไซต์ทางการ จึงควรให้บุคลากรทางสุขภาพประเมิน ที่บ้านญาติใช้ 2 คำถามขององค์การอนามัยโลกข้างต้นได้ ถ้าใช่ข้อใดข้อหนึ่ง ให้ปรึกษาแพทย์หรือพยาบาล
ถ้าทานทางปากได้ไม่พอเป็นเวลานาน หรือกลืนไม่ปลอดภัย แพทย์อาจพิจารณาวิธีให้อาหารอื่น เช่น ทางสายยาง โดยชั่งประโยชน์และความเสี่ยงเป็นรายบุคคล อ่านเพิ่มเติมในให้อาหารทางสายยางที่บ้าน ขั้นตอนและข้อควรระวัง
เมื่อการดูแลเรื่องอาหารที่บ้านเริ่มไม่ไหว
การป้อนข้าวผู้สูงอายุที่ทานช้าหรือกลืนลำบากใช้เวลามาก ผู้ดูแลหลักจึงเหนื่อยสะสมได้ง่าย ลองทำแบบทดสอบภาระผู้ดูแล เพื่อดูว่าภาระหนักเกินไปหรือยัง
ถ้าตัดสินใจให้ศูนย์ดูแลช่วย ควรถามศูนย์ว่า
- ประเมินเรื่องการกินและการกลืนตั้งแต่แรกรับไหม
- ปรับเนื้ออาหารและช่วยป้อนได้ไหม และบันทึกว่าท่านทานได้เท่าไร
- ถ้าท่านทานได้น้อยลงหรือน้ำหนักลด ทีมจะแจ้งญาติเมื่อไหร่ และใครเป็นคนตัดสินใจพาไปพบแพทย์
ช่วงแรกที่ย้ายเข้าศูนย์ ผู้สูงอายุมักทานได้น้อยลงระหว่างปรับตัว อ่านเพิ่มเติมในพ่อแม่เพิ่งเข้าศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ ช่วงแรกปรับตัวอย่างไร
ดูแลเรื่องอาหารที่ Nest Nursing Home
ที่สาขาปุณณวิถี และสาขาบางปู ค่าบริการรายเดือนรวมอาหาร 3 มื้อ กิจกรรมสันทนาการ และการดูแลกิจวัตรประจำวันไว้แล้ว การประเมินแรกรับครอบคลุมเรื่องโภชนาการ ยาที่ใช้ และภาวะซึมเศร้า แผนดูแลเฉพาะบุคคลมีการฝึกกลืนสำหรับผู้ที่จำเป็น ทีมดูแลสังเกตอาการต่อเนื่อง และประสานส่งต่อโรงพยาบาลพร้อมแจ้งญาติเมื่ออาการเปลี่ยนแปลง ผู้ป่วยให้อาหารทางสายยางก็รับดูแลเป็นบริการเพิ่มเติม ดูรายละเอียดที่บริการของเรา
ปรึกษาหรือนัดเยี่ยมชมสถานที่ได้ที่ โทร 02-460-9280 หรือ LINE @nestnursing ทุกวัน 9.00 - 17.00 น.
คำถามที่พบบ่อย
ผู้สูงอายุทานข้าวน้อยลง เป็นเรื่องปกติของวัยไหม พบได้บ่อย แต่ไม่ควรถือว่าปกติเสมอไป ถ้าทานน้อยลงจนน้ำหนักลด ควรหาสาเหตุ เพราะหลายสาเหตุแก้ได้ เช่น ฟันปลอมหลวม ยา หรือภาวะซึมเศร้า
ผู้สูงอายุเบื่ออาหาร ควรทานอะไร อาหารเคี้ยวง่าย ปรุงสุกใหม่ มีโปรตีน เช่น ปลา ไข่ เต้าหู้ นม แบ่งเป็นมื้อเล็กหลายมื้อ และมีของที่ท่านชอบ ถ้ามีโรคประจำตัวควรถามแพทย์ก่อน
น้ำหนักลดแค่ไหนถึงต้องพบแพทย์ ลดเกิน 3 กิโลกรัมใน 3 เดือนโดยไม่ได้ตั้งใจ ควรได้รับการประเมิน แต่ถ้าแทบไม่ทานอาหารหรือน้ำ หรือสำลักบ่อย ควรพบแพทย์โดยไม่ต้องรอให้น้ำหนักลด
พ่อแม่ไม่ยอมทานข้าว ควรบังคับไหม ไม่ควรบังคับหรือรีบป้อน เพราะเสี่ยงสำลัก ลองหาสาเหตุ ปรับอาหาร และนั่งทานด้วยกัน ถ้าไม่ดีขึ้นควรปรึกษาแพทย์
แหล่งข้อมูลอ้างอิง
- อนัญญา ตรีวิสูตร, คลินิกผู้สูงอายุ ภาควิชาเวชศาสตร์ป้องกันและสังคม คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล. รู้จักอาการเบื่ออาหารและน้ำหนักลดในผู้สูงอายุ (1 พ.ย. 2565)
- World Health Organization. Integrated care for older people (ICOPE): guidance for person-centred assessment and pathways in primary care, 2nd ed. (2568) บทที่ 7 Vitality
- Volkert D, et al. ESPEN practical guideline: Clinical nutrition and hydration in geriatrics. Clinical Nutrition 2022;41(4):958-989
- Landi F, et al. Anorexia of Aging: Risk Factors, Consequences, and Potential Treatments. Nutrients 2016;8(2):69
- เว็บไซต์ทางการของ Mini Nutritional Assessment (MNA®)