01/11/2569

แบบประเมินภาวะสมองเสื่อม 14 ข้อ คืออะไร แม่นแค่ไหน

แบบประเมินภาวะสมองเสื่อม 14 ข้อถามผู้สูงอายุว่าหลงลืมบ่อยแค่ไหน งานวิจัยในไทยพบว่าจับผู้ที่เป็นได้ไม่ถึง 1 ใน 3 ญาติควรใช้ผลอย่างไร และควรตรวจแบบไหนต่อ

แบบประเมินภาวะสมองเสื่อม 14 ข้อเป็นแบบสอบถามสั้น ๆ ที่ถามผู้สูงอายุว่าหลงลืมในชีวิตประจำวันบ่อยแค่ไหน ใช้คัดกรองเบื้องต้นในชุมชน แต่ใช้แทนการตรวจไม่ได้ งานวิจัยในผู้สูงอายุไทย 3 ชิ้นพบตรงกันว่าเครื่องมือนี้จับผู้ที่มีภาวะสมองเสื่อมได้ไม่ถึง 1 ใน 3 ถ้าญาติเห็นว่าพ่อแม่หลงลืมมากขึ้น แม้ผลแบบประเมินจะออกมาปกติ ก็ควรพาไปพบแพทย์เพื่อตรวจละเอียด

ข้อสำคัญก่อนอ่านต่อ: แบบประเมินทุกชนิดเป็นเพียงการคัดกรอง ไม่ใช่การวินิจฉัย การยืนยันว่าเป็นภาวะสมองเสื่อมหรือไม่ ต้องให้แพทย์ตรวจร่วมกับการซักประวัติและการตรวจอื่น ๆ

แบบประเมินภาวะสมองเสื่อม 14 ข้อ คืออะไร

บางแห่งเรียกว่า “แบบทดสอบสมรรถภาพความจำ 14 ข้อคำถาม” ส่วนใหญ่ให้ผู้สูงอายุตอบเรื่องของตัวเองว่าในช่วงที่ผ่านมามีเหตุการณ์หลงลืมแต่ละเรื่องบ่อยแค่ไหน ตั้งแต่ไม่เคยเลยไปจนถึงเกือบทุกวัน ใช้เวลาเพียง 3–5 นาที ตัวอย่างเรื่องที่ถาม เช่น

• หาของใช้ในบ้านไม่พบ
• จำสถานที่ที่เคยไปบ่อย ๆ ไม่ได้
• ลืมของที่ตั้งใจจะเอาออกไปนอกบ้าน

เครื่องมือนี้พัฒนาร่วมกับสถาบันประสาทวิทยา และสถาบันเวชศาสตร์สมเด็จพระสังฆราชญาณสังวรเพื่อผู้สูงอายุ กรมการแพทย์ อยู่ในแนวทางการดูแลผู้สูงอายุภาวะสมองเสื่อมของกรมการแพทย์ (พ.ศ. 2562) ในประเทศไทย อสม. และเจ้าหน้าที่สาธารณสุขใช้คัดกรองผู้สูงอายุในชุมชน เพราะทำง่าย ใช้เวลาไม่นาน และทำกับคนจำนวนมากได้ ถ้าต้องการทำฉบับทางการพร้อมให้เจ้าหน้าที่แปลผล ติดต่อได้ที่ รพ.สต. หรือหน่วยบริการสาธารณสุขใกล้บ้าน

แบบประเมิน 14 ข้อ แม่นยำแค่ไหน

มีงานวิจัยในผู้สูงอายุไทยอย่างน้อย 3 ชิ้นที่ทดสอบความแม่นยำของเครื่องมือนี้ และได้ผลไปในทางเดียวกัน

งานวิจัยของ มช. ยังพบว่า ในผู้ที่ผลออกมาผิดปกติ มีเพียง 44.4% ที่เข้าเกณฑ์ภาวะสมองเสื่อมตามแบบทดสอบมาตรฐาน และเครื่องมือนี้แยกผู้ที่เริ่มมีปัญหาระยะต้น (MCI) ออกจากคนปกติได้ไม่ดี ผู้วิจัยสรุปว่าควรทบทวนการนำมาใช้เป็นแบบคัดกรองด่านแรก ทั้งนี้กลุ่มตัวอย่างของ มช. เป็นผู้สูงอายุที่เดินทางมาเองได้ ผลจึงอาจต่างไปในผู้สูงอายุที่ต้องพึ่งพิงผู้อื่น

ความหมายสำหรับครอบครัว

• ผลปกติ ไม่ได้แปลว่าไม่มีปัญหา แนวทางของ NICE (สหราชอาณาจักร) ก็ระบุว่าผลคัดกรองที่ปกติ ไม่ได้ตัดภาวะสมองเสื่อมออก
• ผลผิดปกติ ก็ยังไม่ใช่การวินิจฉัย ควรพาไปตรวจกับแพทย์เพื่อหาสาเหตุ

ทำไมการให้ผู้สูงอายุตอบเองจึงพลาดได้

แบบประเมินที่ให้ผู้สูงอายุตอบเองขึ้นกับว่าท่านรู้ตัวแค่ไหน ผู้ที่ความจำเริ่มถดถอยจำนวนไม่น้อยไม่ทันสังเกตว่าตัวเองลืมบ่อยขึ้น หรือรู้สึกว่าตัวเองยังจำได้ดีกว่าความเป็นจริง จึงตอบว่าไม่ค่อยลืม ขณะเดียวกัน ความเครียด อารมณ์ซึมเศร้า หรือการนอนไม่พอ ก็ทำให้คนที่สมองปกติรู้สึกว่าตัวเองขี้ลืมได้

ในทางกลับกัน คนในบ้านมักเป็นคนแรกที่เห็นการเปลี่ยนแปลง เช่น ถามเรื่องเดิมซ้ำ ลืมนัด หรือเริ่มจัดการเรื่องเงินไม่ได้เหมือนเดิม ข้อมูลจากญาติจึงมีค่ามากในการคัดกรอง แนวทางของ NICE แนะนำให้ใช้แบบสอบถามที่ญาติเป็นผู้ตอบ เช่น IQCODE ประกอบการประเมิน

ถ้าสงสัยว่าพ่อแม่เริ่มสมองเสื่อม ควรทำอย่างไร

1. ให้ญาติทำแบบประเมินที่ญาติเป็นผู้ตอบ แบบประเมิน IQCODE ให้ญาติหรือคนใกล้ชิดเปรียบเทียบความจำและความคิดของท่านในวันนี้กับเมื่อ 10 ปีก่อน มีการศึกษาในผู้สูงอายุไทยที่เรียนน้อย และไม่ต้องให้ผู้สูงอายุทำแบบทดสอบเอง ทำออนไลน์ได้ใน 5 นาที ไม่บันทึกคำตอบ

2. จดสิ่งที่สังเกตเห็นไว้ เขียนว่าเริ่มเห็นอะไร ตั้งแต่เมื่อไหร่ เกิดบ่อยแค่ไหน และแย่ลงเร็วหรือช้า ข้อมูลนี้ช่วยแพทย์ได้มาก

3. พาไปพบแพทย์เพื่อตรวจละเอียด แพทย์และบุคลากรที่ผ่านการอบรมจะใช้แบบทดสอบที่ละเอียดกว่า เช่น TMSE ที่พัฒนาสำหรับคนไทย หรือ MoCA ซึ่งไวต่อภาวะสมองบกพร่องระยะต้น ร่วมกับการซักประวัติและการตรวจหาสาเหตุอื่นที่ทำให้หลงลืม แบบทดสอบเหล่านี้ควรทำและแปลผลโดยผู้ที่ผ่านการอบรม เพราะระดับการศึกษาของผู้สูงอายุมีผลต่อคะแนน

4. อย่าสรุปจากผลครั้งเดียว ความจำของผู้สูงอายุอาจต่างกันในแต่ละวัน ขึ้นกับการพักผ่อน ความเครียด หรือการเจ็บป่วย การติดตามเป็นระยะช่วยให้เห็นแนวโน้มที่แท้จริง

เมื่อแพทย์วินิจฉัยแล้ว ครอบครัวต้องเตรียมอะไร

ภาวะสมองเสื่อมส่วนใหญ่ค่อย ๆ ดำเนินไป ช่วงแรกผู้สูงอายุมักยังอยู่บ้านได้ แต่เมื่ออาการมากขึ้น ความต้องการการดูแลจะเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ครอบครัวควรเริ่มวางแผนตั้งแต่เนิ่น ๆ ทั้งเรื่องความปลอดภัยในบ้าน การแบ่งเวรดูแล และสุขภาพของผู้ดูแลเอง

• ทางเลือกระหว่างดูแลที่บ้านกับศูนย์ดูแล อ่านได้ในดูแลผู้ป่วยอัลไซเมอร์ที่บ้าน หรือเข้าศูนย์ดูแลดี?
• ถ้าผู้ดูแลหลักเริ่มเหนื่อย ลองทำแบบประเมินภาระผู้ดูแล เพื่อดูว่าภาระหนักเกินไปหรือยัง

Nest Nursing Home ดูแลผู้ป่วยสมองเสื่อม

Nest Nursing Home ไม่ได้ตรวจวินิจฉัยโรค การวินิจฉัยต้องทำโดยแพทย์ แต่เมื่อครอบครัวต้องการผู้ช่วยดูแล เรารับดูแลผู้ป่วยอัลไซเมอร์และความจำเสื่อม พร้อมกิจกรรมกระตุ้นความจำและโปรแกรมดูแลเฉพาะบุคคล ทั้งสาขาปุณณวิถี และสาขาบางปู ครอบครัวนัดเข้าเยี่ยมชมสถานที่จริงก่อนตัดสินใจได้

สอบถามได้ที่ โทร 02-460-9280 หรือ LINE @nestnursing ทุกวัน 9.00 - 17.00 น.

คำถามที่พบบ่อย

แบบประเมินภาวะสมองเสื่อม 14 ข้อ ทำเองที่บ้านได้ไหม ทำได้ แต่ควรเข้าใจว่าเป็นการคัดกรองเบื้องต้นที่พลาดได้บ่อย ถ้าผลปกติแต่คนในบ้านยังเห็นว่าท่านหลงลืมมากขึ้น ควรพาไปพบแพทย์

แบบประเมิน 14 ข้อ กับ IQCODE ต่างกันอย่างไร แบบ 14 ข้อส่วนใหญ่ถามผู้สูงอายุว่าหลงลืมบ่อยแค่ไหน ส่วน IQCODE ให้ญาติหรือคนใกล้ชิดเปรียบเทียบท่านในวันนี้กับเมื่อ 10 ปีก่อน จึงไม่ขึ้นกับว่าผู้สูงอายุรู้ตัวหรือไม่

ผลแบบประเมินผิดปกติ แปลว่าเป็นอัลไซเมอร์หรือเปล่า ไม่ใช่เสมอไป ภาวะสมองเสื่อมมีหลายชนิด และอาการหลงลืมอาจมีสาเหตุอื่นที่รักษาได้ แพทย์ต้องตรวจหาสาเหตุก่อนวินิจฉัย

ควรพาผู้สูงอายุไปตรวจความจำที่ไหน เริ่มจากแพทย์ที่ดูแลประจำ หรือโรงพยาบาลที่มีคลินิกผู้สูงอายุหรือคลินิกความจำ แพทย์จะประเมินและส่งต่อผู้เชี่ยวชาญถ้าจำเป็น

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• ฤทัยรัตน์ แสงนา, กนกพร ภิญโญพรพาณิชย์, วิชุดา จิรพรเจริญ, ชัยสิริ อังกุระวรานนท์. การศึกษาคุณสมบัติการวัดของเครื่องมือ 14 ข้อคำถามในการคัดกรองภาวะสมองเสื่อมในผู้สูงอายุ. วารสารสุขภาพจิตแห่งประเทศไทย 2563;28(3):199-210
• อรวรรณ์ คูหา และคณะ. การศึกษาคุณสมบัติการวัดตามเกณฑ์การวินิจฉัยภาวะสมองเสื่อมของแบบทดสอบสมรรถภาพความจำ 14 ข้อคำถามในการคัดกรองภาวะสมองเสื่อมในผู้สูงอายุ. วารสารพยาบาลศาสตร์และสุขภาพ 2566;46(4):132-45
• อริศรา ศิริวิริยะกุล, บาศมน มโนมัยพิบูลย์. ความแม่นยำของ 14 ข้อคำถาม สำหรับคัดกรองภาวะสมองเสื่อมผู้สูงอายุไทยในระดับปฐมภูมิ. PCFM 2569;9(1):29-40
• Senanarong V, Assavisaraporn S, และคณะ. The IQCODE: an alternative screening test for dementia for low educated Thai elderly. J Med Assoc Thai 2001;84(5):648-55
• NICE (สหราชอาณาจักร). Dementia: assessment, management and support (NG97)